તેલના ખેલમાં ઈરાનની વાપસીથી વૈશ્વિક બજારમાં ભૂકંપ: ક્રૂડ ઓઈલ 4 મહિનાના તળિયે, જાણો ભારત માટે આ કેમ છે સૌથી મોટી ખુશખબર!

વૈશ્વિક એનર્જી માર્કેટ અને ક્રૂડ ઓઈલ (Crude Oil) ના સેક્ટરમાંથી આ સમયના સૌથી મોટા અને આંચકાજનક સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં જોરદાર કડાકો બોલાયો છે અને કિંમતો છેલ્લા 4 મહિનાના સૌથી નીચલા સ્તરે ગગડી ગઈ છે. આ આક્રમક ઘટાડા પાછળનું મુખ્ય કારણ 'તેલના ખેલ' માં મધ્ય પૂર્વના શક્તિશાળી દેશ ઈરાનની ધમાકેદાર એન્ટ્રી માનવામાં આવી રહી છે.

અમેરિકા તરફથી ઈરાનને તેલ નિકાસ માટે મળેલી મોટી રાહત અને વ્યુહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગ 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' (Strait of Hormuz) માંથી જહાજોની અવરજવર સામાન્ય થવાને કારણે વૈશ્વિક માર્કેટમાં તેલનો સપ્લાય અચાનક વધી ગયો છે, જેની સીધી અને મોટી અસર કાચા તેલના ભાવો પર પડી રહી છે.

ઇન્ટરનેશનલ માર્કેટ: કાચા તેલના આજના લેટેસ્ટ ભાવો (Crude Oil Live Rates)

બુધવારના ટ્રેડિંગ સેશનમાં ગ્લોબલ ઓઇલ માર્કેટમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો હતો:

બ્રિન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude Futures): આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઓઇલ પ્રાઇસનો મુખ્ય માપદંડ ગણાતું બ્રિન્ટ ક્રૂડ 1.37 ડોલર અથવા 1.8% તૂટીને 75.71 ડોલર પ્રતિ બેરલ પર આવી ગયું છે. આ ચાલુ વર્ષે 27 ફેબ્રુઆરી પછીનું સૌથી નીચલું સ્તર છે.

WTI ક્રૂડ (US West Texas Intermediate): અમેરિકી ક્રૂડ માર્કેટ પણ પાછળ રહ્યું નથી. WTI ક્રૂડ 1.08 ડોલર અથવા 1.5% ના ઘટાડા સાથે 72.13 ડોલર પ્રતિ બેરલ પર બંધ થયું છે, જે માર્ચ મહિના પછીની સૌથી નબળી સપાટી છે.

ભારતીય કોમોડિટી માર્કેટ (MCX): વૈશ્વિક સંકેતોની સીધી અસર ભારતમાં પણ દેખાઈ છે. મલ્ટી કોમોડિટી એક્સચેન્જ (MCX) પર કાચા તેલનો વાયદો (જુલાઈ ડિલિવરી કોન્ટ્રેક્ટ) 63 રૂપિયા અથવા 0.9% ઘટીને 6,901 રૂપિયા પ્રતિ બેરલ પર આવી ગયો હતો, જેમાં ટ્રેડર્સ દ્વારા ભારે પ્રોફિટ બુકિંગ જોવા મળ્યું છે.

ક્રૂડ ઓઈલના ભાવોમાં આટલો મોટો કડાકો કેમ આવ્યો? સમજો 4 મોટા કારણો

તેલ બજારના ટોચના નિષ્ણાતોના મતે, આ કટોકટી પાછળ ગ્લોબલ પોલિટિક્સ અને સપ્લાય ચેઇનના સમીકરણો જવાબદાર છે:

૧. અમેરિકા તરફથી ઈરાનને 60 દિવસની મોટી છૂટ

વોશિંગ્ટન અને તેહરાન (અમેરિકા અને ઈરાન) વચ્ચે ચાલી રહેલી રાજદ્વારી વાટાઘાટોમાં અણધારી પ્રગતિ થઈ છે. પ્રારંભિક શાંતિ વાર્તાના ભાગરૂપે જો બાઈડન વહીવટીતંત્રે ઈરાન પર લાદેલા કડક પ્રતિબંધોમાં 60 દિવસની વિશેષ છૂટ (Waiver) આપી છે. આ 60 દિવસ દરમિયાન ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ગમે ત્યાં પોતાનું ઓઈલ નિકાસ કરી શકશે. ઈરાન પાસે પહેલેથી જ દરિયામાં સુપરટેન્કર્સમાં કરોડો બેરલ કાચું તેલ તૈયાર સ્ટોકમાં પડ્યું છે, જેથી તે આગામી દિવસોમાં ગમે ત્યારે સપ્લાયનો મોટો જથ્થો બજારમાં ઠાલવી શકે છે.

૨. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) માં તણાવ હળવો થયો

દુનિયાનું 20% ઓઇલ ટ્રાન્સપોર્ટેશન જે દરિયાઈ પટ્ટીમાંથી થાય છે તે 'હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ' માં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ભારે તણાવ હતો. જોકે, લેટેસ્ટ શિપ-ટ્રેકિંગ ડેટા અનુસાર, ત્યાં અટવાયેલા ત્રણ મોટા 'સુપરટેન્કર્સ' સુરક્ષિત રીતે પસાર થઈ ચૂક્યા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની શિપિંગ એજન્સી પણ આ જળમાર્ગમાં ટ્રાફિક અને સુરક્ષા વ્યવસ્થા સામાન્ય કરવા માટે નવા પ્લાન લાગુ કરી રહી છે, જેથી સપ્લાય ખોરવાઈ જવાની આશંકાઓ પૂરી થઈ ગઈ છે.

૩. એશિયન માર્કેટમાં સપ્લાય વધુ, માંગ નબળી (Contango ની સ્થિતિ)

ફિઝિકલ ઓઈલ માર્કેટ અત્યારે નબળું પડ્યું છે કારણ કે ઓમાન, મુરબન અને દુબઈ જેવા મિડલ-ઈસ્ટના અગ્રણી ક્રૂડ ગ્રેડ હવે ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પર વેચાઈ રહ્યા છે. કાચા તેલની રોકડી ખરીદી (Cash Dubai Crude) જે માર્ચ મહિનામાં 60 ડોલર પ્રતિ બેરલના પ્રીમિયમ પર હતી, તે હવે 27 સેન્ટના ડિસ્કાઉન્ટ પર ટ્રેડ થઈ રહી છે. એશિયાની મોટી રિફાઇનરીઓએ (ખાસ કરીને ભારત અને ચીન) આગામી બે મહિનાનો સ્ટોક એડવાન્સમાં બુક કરી લીધો હોવાથી બજારમાં નવું તેલ ખરીદનારા ઓછા છે અને માર્કેટ 'કોન્ટેન્ગો' (જ્યાં હાજર ભાવ કરતાં વાયદાના ભાવ વધુ હોય, જે નબળી માંગ દર્શાવે છે) સ્થિતિમાં આવી ગયું છે.

૪. ઇન્ટરનેશનલ માર્કેટમાં નફો વસૂલવાની હોડ (Profit Booking)

ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં યુદ્ધના ભયે ક્રૂડને ઊંચા સ્તરે પહોંચાડ્યું હતું. હવે જેવું બજાર સામાન્ય થઈ રહ્યું છે, મોટા હેજ ફંડ્સ અને સંસ્થાકીય રોકાણકારોએ પોતાનો નફો વસૂલવા માટે ઓઈલ ફ્યુચર્સમાં શોર્ટ સેલિંગ અને વેચાણ શરૂ કર્યું છે, જેનાથી ભાવો નીચે સરક્યા છે.

રાજદ્વારી અનિશ્ચિતતા: જોખમો હજુ પણ અકબંધ

આ ઘટાડો કાયમી રહેશે કે કેમ તે અંગે બજારના દિગ્ગજોમાં બે મત છે. અમેરિકી સત્તાવાર સોર્સ એવો દાવો કરી રહ્યા છે કે ઈરાન પોતાના ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ્સના કાયમી ઇન્સ્પેક્શન (અણુ તપાસ) માટે રાજી થયું છે, પરંતુ ઈરાને સત્તાવાર રીતે આવો કોઈ પણ વાયદો કર્યો હોવાનો નકાર કર્યો છે.

'સીબર્ટ ફાઇનાન્સિયલ' ના ચીફ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઓફિસર માર્ક માલેકે ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે:

"બજાર અત્યારે અમેરિકા-ઈરાન ડીલની ખુશીમાં અતિશય ઉત્સાહ બતાવી રહ્યું છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે ન્યુક્લિયર પોલિસી અને સેંક્શનના મુખ્ય વિવાદો હજુ વણઉકલ્યા છે. જો આ વાટાઘાટો આગામી દિવસોમાં નિષ્ફળ જશે, તો ક્રૂડ ઓઈલ ફરી એકવાર રોકેટ ગતિએ વધી શકે છે."

ભારત માટે આ સમાચાર કેમ લોટરી સમાન છે? (India's Benefit Analysis)

ક્રૂડ ઓઈલની કિંમતો 4 મહિનાના તળિયે જવી એ ભારતીય અર્થતંત્ર માટે અમૃત સમાન છે, જેના સીધા ફાયદા નીચે મુજબ છે:

        આયાત બિલ (Import Bill) માં તોતિંગ બચત: ભારત તેની કુલ જરૂરિયાતનું આશરે 80% થી 85% કાચું તેલ વિદેશોમાંથી ખરીદે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાં જો તેલ 1 ડોલર પણ સસ્તું થાય, તો ભારતની હજારો કરોડ રૂપિયાની બચત થાય છે. આનાથી આપણી રાજકોષીય ખાધ (Fiscal Deficit) નિયંત્રણમાં રહેશે.

       ભારતીય રૂપિયા (INR) ને મજબૂતી: ઓઇલ આયાત કરવા માટે ભારતે મોટા પ્રમાણમાં ડોલર ચૂકવવા પડે છે. તેલ સસ્તું થવાથી ડોલરની માંગ ઘટશે અને તેનાથી અમેરિકી ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયો વધુ મજબૂત બનશે (તાજેતરમાં જ ક્રૂડ ઘટતાં રૂપિયો ડોલર સામે 11 પૈસા સુધર્યો છે).

      પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ અને મોંઘવારીમાં રાહત: ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (IOCL, BPCL, HPCL) માટે કાચો માલ સસ્તો થતાં દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ સ્થિર રહેશે અથવા તેમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. ટ્રાન્સપોર્ટેશન કોસ્ટ ઘટવાથી સામાન્ય નાગરિકને શાકભાજી, દૂધ અને કરિયાણાની મોંઘવારીમાંથી મોટી મુક્તિ મળશે.